Afife Tiyatro Ödülleri: 27 yıllık yolculuğun zaman çizelgesi

27. Yapı Kredi Afife Tiyatro Ödülleri’nin yenilenen ödül heykeli; tasarımcı Eser Epözdemir ve zanaatkâr Halit Kandemir imzasını taşıyor.

Sahneye çıkan ilk Müslüman kadın tiyatrocu Afife Jale anısına verilen Yapı Kredi Afife Tiyatro Ödülleri, neredeyse otuz yıldır kesintisiz biçimde Türkiye tiyatrosunun en köklü ödül organizasyonlarından biri olmayı sürdürüyor. Bu süreklilik yalnızca pandeminin etkili olduğu 2020–2021 tiyatro sezonunda sekteye uğradı. Cumhuriyet dönemi Türkiye tiyatrosunun önemli isimlerinden Haldun Dormen’in çabaları ve sanat danışmanlığıyla ödüller verilmeye başlandığı günden bu yana varlığını korudu.

Afife Tiyatro Ödülleri, tiyatromuz açısından temsil ettiği önem kadar kadın sanatçılar için de simgesel bir anlam taşımaya devam ediyor. Kadınların bedeninin, düşüncesinin, görünüşünün ve yaşam tarzının hâlâ tehdit altında olduğu; bu coğrafyanın sanat tarihi yazımında kadınların adlarının, üretimlerinin ve eserlerinin çoğu zaman görünmez kılındığı bir ülkede, Afife Jale adına verilen bu ödüller her kadın için güçlü bir sembol olma niteliğini sürdürüyor.

Öte yandan festivaller ve ödül törenleri yalnızca birer kutlama alanı değil; aynı zamanda sanatçıların buluştuğu, toplumsal ve politik meselelerin dolaylı ya da doğrudan yansıdığı kamusal mekânlar. Bu tür kürsülerin söylem üretme kapasitesinin, son yıllarda kişisel görünürlük için suistimal edildiğini düşünebiliriz ancak uzun yıllar boyunca bu “ritüellerin” itibarlı ve etkili birer ifade alanı olduğu da bir gerçek. Zaman çizelgesini incelerken ortaya çıkan temel meselelerden biri, Afife Jale adına ödül vermenin taşıdığı politik ve tarihsel sorumluluğun törenlere sınırlı ölçüde yansıması oldu. İstisnai bazı yıllar dışında, Afife Jale ile aynı coğrafyayı paylaşan kadınların mücadelelerinin, tiyatro alanındaki kültürel ve politik sorunların ya da sistemsel itirazların törenlere taşındığını pek görmüyoruz. Bu çizelge, bir yandan kapsamlı bir arşiv oluştururken diğer yandan bu “steril” sürekliliği de görünür kılıyor.

26. Yapı Kredi Afife Tiyatro Ödülleri töreninden çekilmiş bir kare.

27. Afife Tiyatro Ödülleri ise bu açıdan istisnai yıllardan biri oldu. Atanmış Devlet Tiyatroları Genel Müdürü Tamer Karadağlı’nın protesto edilmesi ve “Özgür Filistin” pankartının açılması, törenin alışıldık çerçevesinin dışına çıkıldığını gösterdi. Belki de bu steril hattı genç tiyatrocular dönüştürecek, bunu zaman gösterecek. Ancak salonun büyük bölümünün Karadağlı’ya gösterdiği tepkiyle Filistin pankartına sahip çıkması, bu ihtimali güçlendiren işaretler olarak not düşülmeli.

Bu çalışmayı hazırlarken her yılın arşivini ayrı ayrı inceledik, ödül töreninin resmî web sitesini titizlikle taradık. Afife Tiyatro Ödülleri’nin resmî listelerinde toplu halde sunulan kazananları; "devlet tiyatroları, şehir tiyatroları, bağımsız tiyatrolar ve prodüksiyon tiyatroları" başlıkları altında kategorize ettik. Burada önemli bir parantez açmak gerekiyor.

Afife Tiyatro Ödülleri’nin resmî ödül ve adaylık dağılımında, bağımsız tiyatrolar ile prodüksiyon tiyatroları arasında sayısal bir ayrım bulunmuyor. Devlet tiyatroları ya da şehir tiyatroları dışındaki tüm yapılar, tek bir “özel/bağımsız” başlık altında değerlendiriliyor. Biz ise editoryal bir tercih olarak bu alanı homojen görmenin doğru olmadığı kanaatindeyiz. Yayın perspektifimiz gereği, bağımsız tiyatrolar ile prodüksiyon tiyatrolarını —genellikle “özel tiyatro” olarak anılan, ancak zamanla daha çok gişe ve marka odaklı bir yapıya evrildiğini düşündüğümüz üretimleri— ayrı başlıklar altında ele almayı gerekli bulduk. Bu ayrımı, tiyatro topluluklarının üretim ve varlıklarını sürdürme biçimleri, özellikle de marka ve sponsor ilişkileri üzerinden anlamlı görüyoruz. Dolayısıyla bu zaman çizelgesinde yer alan sayısal dağılım, Afife Tiyatro Ödülleri’nin kendi resmî kategorizasyonuna dayanmakta ancak tanımlamalarımızda bağımsız ve prodüksiyon tiyatroları ayrımı editoryal olarak yapılmaktadır.

Tamamen editoryal bir emekle hazırlanan bu kapsamlı kronolojide gözden kaçmış olabilecek detaylar ya da eklemek istediğiniz bilgiler varsa bizimle iletişime geçerek çalışmanın bir parçası olabilirsiniz.