top of page
vâveylâ (1)_edited.png

Sizi bir yerden tanıyorum ama: Sanat hamileri COP sahnesinde

5 gün önce
11 dakikada okunur

Özgün Özçer


Menemenin soğanlı mı soğansız mı yapılacağında bile uzlaşamadığımız bu güzel ülkede üç hakikat tartışmaya kapalıdır: Kervan daima yolda düzülür, ağanın pokunun üstüne pok olmaz ve Tarkansız büyük bir ulusal buluşma, organizasyon, şenlik, kambersiz düğün gibidir.


Tarkan, Hasankeyf’in baraj suları altında kalmasına karşı farkındalık yaratmak amacıyla yazdığı 2008 tarihli “Uyan” şarkısını, bu ay Antalya’da başlayacak COP31 İklim Zirvesi için İngilizceye uyarladı. Hakkını teslim edelim: Tarkan açıklamaları ve sosyal medya paylaşımlarıyla doğa talanına çok uzun yıllardır dikkat çekiyor. Polemik yaratabilecek siyasi söylemlerden uzak durmaya daima özen gösterse de duyarlılığıyla toplumun takdirini kazanmış bir sanatçı. Ancak klip, daha ziyade Michael Scott’ın ofisteki Dünya Günü etkinliği için çektiği ve bir şekilde Tarkan’ı da şarkıyı söylemeye ikna ettiği bir video hissi veriyor. Son dakikada yetişmiş, felaket görüntüleri sanki teslim saatinden beş dakika evvel arka plana yerleştirilmiş. Yanan ve kesilen ormanlara, rüzgâr türbinlerine ve geri dönüşüm için toplanan plastiklere ait görüntüler, klibe hafifçe politik bir çeşni katıyor. Peki, sorumlu kim? Toplum uyurken gezegenden kim faydalandı? Diyelim uyandık. Şimdi ne yapmalıyız? O da belirsiz. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Murat Kurum ise uyumak bilmiyor, kabul etmek lâzım. Klip yayınlanır yayınlanmaz Tarkan’a teşekkür ediyor. Tarkan, hükümet ve sponsorlar, gezegen için seferber olmuşlar. Hayırdır inşallah. Ne var ki gezegenin akıbeti Hasankeyf’inkini andıracaksa eyvah ki eyvah.



Geçtiğimiz 10-15 yılda şirketler, kamusal yaşamın merkezindeki üç alanda nüfuzlarını genişletti: kültür-sanat, sivil toplum ve iklim-ekoloji gündemi. 2008 finans krizinin ardından dünyanın birçok ülkesinde insanlar sokaklara dökülürken, iş dünyası da PR faaliyetlerini giderek daha kapsamlı bir rıza üretme çabasına dönüştürerek gözünü bu alanlara dikti. Çünkü her üçü de insanların örgütlenebildiği, itirazlarını dile getirebildiği ve mevcut düzene alternatifler tasavvur edebildiği alanlar. Sanatla aklama, sosyal aklama ve yeşil aklama, şirketlerin bu imkânları kendi tanıtım fırsatlarına dönüştürmesine, kamusal meseleleri itibarlarının hizmetine koşmasına ve en önemlisi, alternatif arayışlarını sistemin sınırları içinde tutmasına yarıyor. Antalya’daki COP31 yaklaşırken bu kuşatma daha da belirginleşiyor. 


Kuşkusuz COP31 zirvesinde siyasi aklamadan da söz etmek gerek. Antalya’daki organizasyona getirilen “genel ahlâk” şartıyla ilgili ne sponsorlardan ne hükümetlerarası kuruluşlardan ne de birçok müstakil katılımcıdan yüksek sesle bir tepki duymadık. Tarkan’ın da böyle bir oldu bittiye alet edilmesi ayrıca üzücü. Dahası, Türkiye tarafının COP’u, Emine Erdoğan’ın yürüttüğü Sıfır Atık projesi için bir PR çalışması fırsatı olarak gördüğü anlaşılıyor. Yani COP davetiyesinin, bütçesine ve arkasındaki siyasi desteğe rağmen gündelik hayatta yıllardır karşılık bulamayan bir projeye sorgusuz sualsiz hizalanma çağrısına dönüşmesi de cabası. Buyurun, size bir taşla birkaç aklama birden.


COP31 gündeminin ana başlığı “adil geçiş”, yani sürdürülebilir, düşük karbonlu bir ekonomiye dönüşümün yükünün ve kazanımlarının adil biçimde paylaşarak sağlanması. Hele hele eşitsizliklerin giderek derinleştiği bir dünyada zirve sponsorlarının ve İş Forumu’na katılan konuşmacıların temsil ettiği ekonomik sistemle ters düşen bir vaat bu.



Sistemin ana finansörleri bu geçişin başat paydaşları; zira ekonominin her sektöründe, ağır aksak da olsa, dönüşüm başladı. İklime dirençli, enerji verimli yapılardan adil gıda sistemlerine kadar her alan artık iklim ekonomisinin bir parçası. Peki, sistemin finansörleri vaatlerini yerine getirmek için kendi çıkarlarından taviz vermeye hazır mı? Üretilen rızanın nihai amacı dönüşümü mümkün kılmak mı, yoksa dönüşümün koşullarını belirleyenleri hesap vermekten muaf tutmak mı?


COP31’in sponsorları arasında enerji ve madencilik yatırımlarıyla dört şirket özellikle dikkat çekiyor: Cengiz, Kalyon, Koç ve Sabancı. Cengiz ve Kalyon, hükümetten aldıkları büyük ihalelerle “beşli çete” diye nam salan grubun iki üyesi. Burada bulunmalarının sebebi az çok tahmin edilebilir. Bu yazıda ise Koç ve Sabancı’ya odaklanacağım. Zira onlar Türkiye’nin sanayileşme hikâyesinin gözbebekleri: Kamuoyunda çoğunlukla itibar gören, pek çok profesyonelin bir gün çalışmayı hayal ettiği şirketler. Vakıfları aracılığıyla kültür-sanattan eğitime uzanan geniş bir alanda faaliyet gösteriyorlar. İklim sahnesindeki rollerini anlamak için kültür-sanat yatırımlarını da pusula olarak kullanacağım.


Birinci perde: Ham petrolden rafine taahhütler


Meşakkatli pazarlıkların ardından 2015 yılında imzalanan Paris Anlaşması, küresel şirketler açısından bir dönemeci temsil ediyor. Artan kamuoyu baskısını ve yeşil dönüşümün yaratacağı ekonomik fırsatları gören şirketler, bu tarihten sonra peş peşe net sıfır emisyon taahhütleri açıklamaya başladı. Liseli öğrencilerin öncülük ettiği iklim grevleri ve Yokoluş İsyanı (Extinction Rebellion) eylemleriyle şirketlerin faaliyetlerinin giderek daha fazla mercek altına alındığı ve sorgulandığı o yıllarda, büyük şirketlerin karbon nötr ya da iklim nötr bir gelecek stratejisi sunmadan faaliyetlerini sürdürmesi kamuoyu nezdinde tepkilere yol açıyordu. Koç Holding de 2021’de, Türkiye’nin gecikmeli olarak Paris Anlaşması’nı imzalamasının hemen ardından Karbon Dönüşüm Programı’nı duyurdu. 


Koç Holding CEO’su Levent Çakıroğlu’nun programı tanıtırken kullandığı ifadeler, dönüşüm hamlesinin bir iletişim stratejisi de içerdiğini açıkça gösteriyor: “Dünyamızın tüm önemli meselelerinde olduğu gibi bu konuda da özel sektörün çözüm ortağı olma sorumluluğu var. Bu atılım ile aynı zamanda son yıllarda ivme kazanan küresel iklim eylemine, dolayısıyla dünyanın geleceğine önemli bir katkıda bulunuyoruz.” ¹ Gelin görün ki beş yıl içinde çok şey değişti ve ipler neredeyse şirketlerin eline geçti. 


Bu süreçte küresel dengelerin değişmesi ve demokratik kültürün aşındırılması, şirketlerin hareket alanını genişletti. Emisyon azaltım vaatlerinin yıllara yayılan kademeli hedeflere dayanması ve hesaplamaların teknik karmaşıklığı ise şirketlerin taahhütlerinden geri adım atmasını kamuoyunun gözünden saklayabiliyor. Türkiye’nin en büyük rafinerisini işleten Koç Grubu’nun söylemindeki değişim de bu tabloya ışık tutuyor. Koç Holding Yönetim Kurulu Başkan Vekili Ali Koç, Eylül ayında New York İklim Haftası’nda COP31 gündemi üzerine katıldığı bir panelde kullandığı ifadeler, kurumun daha önceki açıklamalardan çok daha ihtiyatlı olduğunu gözler önüne seriyor: “CEO’muz bundan 10 yıl önce Karbon Dönüşüm Programı’nı başlattı ve geldiğimiz nokta itibarıyla oldukça örnek bir konumdayız. Küresel ölçekte takdir edilen bir seviyeye ulaştık, ancak bunun hem zaman hem de finansal açıdan bir bedeli var.” ²


Climate Home News’da gazeteci Matteo Civillini’nin imzasıyla 21 Ekim’de yayımlanan haber³, bu sözlerin arka planındaki geri adımları verilerle ortaya koyuyor. Habere göre Tüpraş, 2030 için belirlediği emisyon azaltım hedefini yüzde 27’den yüzde 20’ye çekti. Koç Grubu’nun karbon ayak izinin yaklaşık yüzde 97’sini oluşturan, satılan ürünlerin kullanımı dahil değer zincirinden kaynaklanan emisyonlar içinse herhangi bir azaltım hedefi bulunmuyor.


Öte yandan Tüpraş, 2026’nın ikinci çeyreğinde net kârını bir önceki yılın aynı döneminin üç katından fazlasına çıkararak 985 milyon dolara ulaştırdı. Ortadoğu’daki savaşın küresel petrol işleme kapasitesinde yarattığı daralma, rafineri marjlarını ve şirketin kazancını artırdı. Tüpraş, 2025’te 26,8 milyon ton olan üretimini 2026’da 29 milyon tona çıkarmayı hedefliyor. Mevcut rafinerilerini azami kapasiteyle işletmeyi planlarken yeşil hidrojen üretimine yönelik yatırımlarını öteliyor. Haber, Koç Holding’in COP sponsorluğunun, şirket seçiminde gözetilmesi gereken “iklim konusunda dürüstlük ve tutarlılık” ölçütüyle ne kadar bağdaştığını sorguluyor.

Hatırlatmak gerekirse, Koç Holding sponsorluğunda düzenlenen ve Antroposen’i odağına alan 2019 tarihli “Yedinci Kıta” bienalinde genç iklim aktivistleri, grubun karbon ayak izini protesto etmişti. Kültür-sanat sponsorluğu ile fosil yakıt faaliyetleri arasındaki çelişki o dönemde de gündeme gelmiş, Koç’un iklim konusundaki samimiyeti tartışmaya açılmıştı. Karbon Dönüşüm Programı, bu eleştirilerin iyice yükseldiği bir sürecin ardından açıklandı.



Koç’un COP sponsorluğu, kültür-sanat alanında üstlendiği hamilik rolünden aşina olduğumuz bir ilişkinin tezahürü: Şirket, kendi faaliyetlerine yönelik ideolojik veya politik eleştirilerin dile getirilebildiği platformları doğrudan finanse ediyor. Böylece finansman etrafında kurulan çıkar ilişkileri, kolektif yaşama hizmet etmesi gereken alanlara kâr mantığını taşıyor. Dünyanın geleceğinin tartışıldığı zirvelerde de benzer bir eğilim görüyoruz. Emisyon azaltımı tartışmalarının başlıca paydaşları olan bu gruplar, kendilerini alınan kararların uygulayıcısı olmanın ötesinde, iklim krizinin çözüm ortakları olarak konumlandırıyor. Bu da son yıllarda iklim zirvelerindeki aciliyet duygusunun aşınmasına neden oldu. Katılımcıların profiline bakıldığında bu buluşmalar giderek uzmanların, sosyal girişimcilerin, kimi aktivistlerin ve gazetecilerin kartvizit alışverişinde bulunduğu etkinliklere dönüşüyor.


Tıpkı kültür-sanat alanında olduğu gibi, şirketlerin yörüngesine hevesle girmenin ve bu çıkar ilişkisinden fayda ummanın da bedelleri var. Bunların başında otosansür geliyor. Bu yörüngede, sistemi sorgulamayan, yatırıma ve kâra dönüştürülebilen söylemler makbul eleştiri sayılıyor. Böylece şirketler, alternatif bir dünya tahayyülünü bile kendi varlıklarının ve güçlerinin sorgulanmadığı bir çerçeveye hapsediyor.


Koç’un kültür alanında kurduğu altyapı bunun bir örneği: Vehbi Koç Vakfı, 1980’de Sadberk Hanım Müzesi’ni, 2010’da Arter’i, 2019’da Meşher’i açtı. Koç Holding’in 2007’de başlayan İstanbul Bienali sponsorluğu ise 2036’ya kadar uzanacak. Bu kurumlar önemli bir kültürel üretimi mümkün kılarken kaynakları, görünürlüğü ve itibarı şirketlerin yörüngesinde yoğunlaştırıyor. Finansmana ve izleyiciye erişim, bağımsız sanatsal üretimi giderek bu kurumlara yöneltirken, sanatçıların kendi imkânlarıyla varlıklarını sürdürmeleri zorlaşıyor. 


Aynı mantık COP’ta siyasi bir soruyu gündeme getiriyor: Sistemi, kârlılığı veya gücün dağılımını sorgulayan taleplere ne kadar alan kalıyor? İtiraz kendine ancak sponsorlu bir platform bulurken, onu eyleme dönüştürecek bağımsız kapasite giderek kaynaksız bırakılıyor. 


İkinci perde: Gezegenle aramızda elektrik var


Sabancı’nın iklim alanındaki vaatleri ise sürdürülebilirliği ve yeşil enerjiye geçişi yatırım stratejisinin merkezine yerleştiriyor. Bu çerçevede Sabancı Holding, 2050’ye kadar net sıfır emisyona ulaşmayı; 2030’a kadar kendi faaliyetlerinden ve satın aldığı enerjiden kaynaklanan emisyonları, karbon denkleştirmesine başvurmadan, 2021 seviyesine kıyasla yüzde 42 azaltmayı taahhüt ediyor. Elektrik üretimindeki tüm yeni yatırımlarını düşük veya sıfır karbonlu teknolojilere yönlendirmeyi ve belirlediği “Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları” ile bağlantılı toplam yatırımlarını 2027’ye kadar 5 milyar dolara ulaştırmayı hedefliyor.⁴ Bu taahhütler, grubu karbonsuzlaşma etrafında şekillenen yeni ekonomiden kazanç sağlayacak ana aktörlerden biri olarak konumlandırıyor.


Grubun COP31’deki rolü de bu iddiayı açıkça ortaya koyuyor: Sabancı, zirvenin “Elektrifikasyon Partneri” olmasının yanı sıra İş Forumu’nun Elektrifikasyon ve Enerji Dönüşümü Çalışma Grubu’nun eşbaşkanlığını üstlenecek. Böylece yatırım yaptığı piyasaların geleceğine ilişkin tartışmalara yön verebileceği bir konumda yer alıyor.

Aslında Sabancı’nın yenilenebilir enerji ekonomisinde başlıca aktörlerden biri olma hedefi, Güler Sabancı’nın 2020’de yayınlanan ve Sabancı Üniversitesi’nin kuruluş sürecini anlattığı anı kitabında da belirgin. Kitabında akademik bilginin iş dünyasında ve sanayide uygulamaya dönüşmesi beklentisi, grubun üniversiteye yatırım yapmasının temel gerekçelerinden biri olarak öne çıkıyor. Üniversitenin uluslararası akademik ilişkilerinin grubun enerji sektörüne açıldığı dönemde yeni iş ve uzmanlık ağlarına erişim de sağladığını gösteriyor. Sabancı Amerika’da, dünyanın en köklü bilim üniversitelerinden MIT’de düzenlenen “Temiz Enerjide Kadınlar” konferansına davetini şöyle anlatıyor: “Susan Hockfield [kurumun dönemdeki başkanı], beni o dönemde bu konferansın açılış konuşmacısı olarak davet etti. Bizim enerji işine girdiğimizi biliyordu.” Ardından MIT’nin Enerji İnisiyatifi danışma kuruluna katılan Sabancı, bu ilişkiden doğan kurumsal adımı da açıkça ifade ediyor: “Oradan çok ilham aldık. Sabancı Üniversitesi İstanbul Uluslararası Enerji ve İklim Merkezi’ni (IICEC) bu esinle kurduk.”⁵


Üniversitenin sağladığı akademik itibar ve uluslararası temaslar böylece enerji sektöründeki büyümeye eşlik eden bir ilişki altyapısına dönüşüyor. Sabancı’nın, IICEC’in destekçilerini “enerji sektörünün tüm önde gelen kuruluşları” olarak tanımlaması da bu ağın kapsamını ortaya koyuyor: Üniversite, bilgi üretmenin yanı sıra sektörün aktörlerini buluşturan ve yeni ilişkilerin kurulmasına zemin hazırlayan bir konum kazanıyor.


Üniversite bünyesindeki İstanbul Politikalar Merkezi (İPM) ise bu ilişki ağının politika üretimi ve kamusal tartışma boyutunda yer alıyor. Örneğin İPM’nin Kasım 2023’te Ankara’da düzenlediği “Türkiye’nin Karbonsuzlaşma Yol Haritası” raporunun tanıtımında, TEİAŞ Ar-Ge Müdürü Ümit Çetinkaya ile İklim Değişikliği Başkan


Yardımcısı Tuğba Dinçbaş, araştırmacılarla birlikte dönüşümün elektrik şebekesine etkilerini tartışmak üzere aynı programda buluştu. Mayıs 2026’da E3G ile düzenlenen COP31 Diyalogları’nda da elektrifikasyonu hızlandıracak altyapının, şebekelerin ve finansmanın nasıl geliştirileceği ele alındı. Bu buluşmalar, İPM’nin şirket adına hareket ettiğini göstermese de üniversitenin yatırım alanlarının geleceğini belirleyen tartışmalardaki konumunu somutlaştırıyor: Sabancı enerji dönüşümüne sermaye aktarırken, adını taşıyan üniversite de bu dönüşümün koşullarını tartışan uzmanları ve kamu yetkililerini bir araya getiriyor. 


Fosil yakıt alanında Tüpraş ölçeğinde bir prangası olmayınca Sabancı yeşil aklamayı daha büyük bir özgüvenle, geleceğin ekonomisine öncülük etme iddiasını taşıyarak yürütebiliyor. Yeşil aklama diyorum zira hâlihazırda grubun bünyesindeki şirketler arasında termik santraller de var: Sabancı’nın ortak olduğu Enerjisa Üretim, Adana’daki 450 MW’lık Tufanbeyli Linyit Santrali’ni işletiyor ve santrali besleyen kömür madenciliği faaliyetlerini sürdürüyor. Enerjisa Üretim’in portföyünde Adana’daki 156 MW’lık Köprü HES dahil 12 hidroelektrik santrali de bulunuyor.⁶ Dolayısıyla yenilenebilir enerji yatırımları, grubun kömürden ve doğal kaynakların yoğun kullanımından kopmuş olduğu anlamına gelmiyor. Sabancı’nın kamuoyunda COP’un diğer sponsorları Cengiz veya Kalyon gibi “haydut şirket” olarak algılanmaması, faaliyetlerinin ekolojik bedellerini görünmez kılmamalı. Yeşil aklama eleştirisinin odağında da bu seçici görünürlük var: Sahneyi geleceğin temiz yatırımları kaplarken bugünün kirletici faaliyetleri arka planda kalıyor. İşte bu bağlamda İPM, Almanya merkezli vakıf Stiftung Mercator’la yürüttüğü ortaklık kapsamında iklim değişikliğini temel çalışma alanlarından biri olarak ele alıyor.


Sabancı’nın kültür yatırımları, iklim stratejisine bir emsal oluşturuyor: Kamusal işlev üstlenen kurumları finanse etmek, grubun o alanda otorite kazanmasına da zemin hazırlıyor. 2005–2006’da düzenlenen “Picasso İstanbul’da” sergisi, Sakıp Sabancı Müzesi’nin uluslararası iddiasını ortaya koyduğu bir dönüm noktasıydı. Güler Sabancı, kitabında serginin iletişimine neredeyse serginin kendisi kadar bütçe ayırdıklarını aktarıyor. Kültür alanındaki sponsorluk tercihlerinin de kurumsal stratejiyle örtüştüğünü anlatıyor. Böylece kültür yatırımları, sanatsal üretime alan açarken hamisinin görünürlüğünü, itibarını ve ilişki ağlarını da güçlendiriyor.

COP sponsorluğu, benzer bir yaklaşımı Sabancı’nın gelecekte ana aktör olmayı beklediği enerji piyasasına taşıyor. Grup dönüşüme yatırım yaparken, sponsorlukları ve üniversitenin ilişki ağları aracılığıyla bu dönüşümün nasıl gerçekleşeceğine dair tartışmalara da yön veriyor. Peki önerilen çözümleri, bunlardan kimlerin kazanç sağladığını ve bedelini kimlerin ödediğini sorgulama gücü kimde? Şirketler, kendi faaliyetlerinin mercek altına alındığı alanları finanse ederek çıkarlarıyla uyumlu eleştirilerin sesini yükseltiyor. Asıl sınav ise eleştiri, şirketlerin çıkarlarını tehdit eden bir talebe dönüştüğünde başlıyor.


Üçüncü perde: Gürültü etmeyin, dünya kurtuluyor


Koç ve Sabancı’nın kültür-sanat alanındaki hamiliklerine bakmak, iklim alanında üstlendikleri benzer rolün ne gibi sonuçlar doğurabileceğine dair ipuçları veriyor. Bağımsız eleştiriyi ayakta tutan kurumlar ihtiyaç duydukları kaynaklardan mahrum kaldıkça Koç ve Sabancı gibi büyük holdinglerin stratejileri güç kazanıyor. Şirketlerin kültürel, sosyal, akademik ve ekolojik alanlardaki finansmanı ve görünürlüğü, alternatif modellerin kök salabileceği alanı daraltıyor. Bu anlamda, yaptıkları yatırımların karşılığını fazlasıyla buluyorlar: Kâr mantığından yalıtılması gereken alanlar giderek bu mantığa uyum sağlamak zorunda kalıyor.



Bu bağımlılık, kültür, sivil toplum, akademi ve iklim gibi alanlarda çalışan profesyonellerin yaklaşımlarını da şekillendiriyor. Son yıllardaki önemli değişimlerden biri, şirket kültürünün çalışanları bilfiil rızanın gönüllü üreticilerine dönüştürmedeki başarısı. Pandemi öncesinde giderek artan eleştiri dalgası yerini, şirketlerin “toplumsal fayda” ve “sosyal etki” söylemlerini sahiplendiği, bu idealleri de kendi yörüngelerine çektiği bir düzene bıraktı. Eşitsizlikler derinleşirken ve finansal kapitalizm zenginlerin servetlerine servet katmasını sağlarken, şirket kültürü de insanların hayatlarını nasıl anlamlandırdıkları ve dünyayı değiştirme fikrini nasıl kavradıkları üzerinde giderek daha fazla söz sahibi oluyor.


Elbette mesele dönüp dolaşıp siyasete dayanıyor. Holdinglerin sağladığı finansman, ilkelerden taviz verilmesine ve sansürün kültür-sanat alanının kılcal damarlarına kadar işlemesine yol açtı. Hizalanma öyle bir refleks hâline geldi ki COP31’deki “genel ahlâk” şartını sorgulamak, holdinglerin de onlardan destek alanların da aklının ucundan geçmiyor. Böyle bir ortamın oluşması tesadüf olmamalı.


Üstelik sözünü ettiğim sansür, hükümete yönelik eleştirilerle sınırlı değil. COP’un açılışından saatler sonra HABAŞ işçilerinin katledilmesi, konuşulması istenmeyen bir gerçeği daha açığa çıkardı: Büyük şirketler dünyanın bütün sorunlarını çözmeye talipken işçiler, hatta orta sınıf, modern köleliği andıran çalışma koşullarına razı olmaya zorlanıyor.


Burada VâVeyLâ için Arter’deki “Show of Hands” doğaçlama müzik festivali üzerine yazdığım yazıda bahsettiğim düzen ve gürültü ilişkisine değinmek istiyorum. Doğaçlama müziğin akışı aksatan ritimlere, melodilere ve gürültüye kulak vermesinden, onları koruyup sahiplenmesinden ilhamla, neoliberal düzenin tam da bu toplumsal gürültüyü bastırmaya çalıştığını öne sürmüştüm.⁷ Özel sektörün ipleri eline aldığı bu dönemde kültür-sanat gibi iklim tartışmaları da, şirketlerin karşıtlığı tasfiye eden, dayatmacı bir düzen üzerine kurulu toplumlar yaratma çabasının çarpıcı bir örneğini sunuyor.


Gerçekten de Birleşmiş Milletler Çevre Programı’nın 21 Ekim’de yayımlanan yeni raporu, küresel ısınmayı 2050’ye kadar 1,5 dereceyle sınırlamanın çok zor olduğunu ve en iyimser senaryoda bile sıcaklık artışının 1,7–1,8 dereceyi bulacağını ortaya koymasına rağmen⁸, 2015’te Paris Anlaşması’nın ardından hissedilen o aciliyet duygusundan eser yok. Aksine, görebildiğim kadarıyla şirket yetkililerinin, bürokratların ve bu tür buluşmaların gediklisi sosyal girişimcilerin birbirleriyle randevulaştığı, zirveye katılmayı “heyecanla” beklediği bir hava hâkim. Kolektif itiraz hakkı ise polis ablukası altında, sıkı denetimle neredeyse nefessiz bırakılan bir alana sıkıştırılıyor. Greta Thunberg gibi “sirk” benzetmesi yapmaya dilim varmıyor ama, teşbihte hata olmaz, COP giderek bir iklim fuarını andırıyor. Öyle bir fuar ki bu, iklim krizini nasıl çözeceğimizi yine rant ekonomisinin mimarlarından, doğayı talan eden şirketlerin hayırsever patronlarından ve dünyayı LinkedIn biyografilerinde kurtaran, kerameti kendinden menkul girişimcilerden öğreniyoruz. Samimiyetlerine sorgusuz sualsiz inanmamız yetmiyor, duyarlılıklarına hayranlık duymamız da bekleniyor.


Emine Erdoğan’ın başlattığı Sıfır Atık projesi zirvenin ana başlıkları arasına sıkıştırılırken Murat Kurum’un Türkiye’nin geri dönüşüm için plastik ambalaj atığı, yani düpedüz çöp ithal ettiğini inkâr etmesi hiç şaşırtıcı değil. İtirazın susturulduğu, sistemin finansörlerinin güle oynaya dünyayı kurtarmaya soyunduğu bir ortamda iktidarın da COP’taki aklama silsilesine katılmak istemesinden daha doğal ne olabilir? Kültür-sanat alanı, iktidarın bütün hegemonya çabalarına rağmen hâlâ bir itiraz mecrası. Otosansür bu alanı felç ededursun, sistemin finansörleri bu kez iklim konusunda yine iktidarın imdadına yetişiyor. Ne de olsa devletlerin COP zirvesi üzerinden iklim politikalarını aklaması anlamında kullanılan “COP-washing” ifadesi Dubai’de düzenlenen COP28’den sonra tedavüle girdi bile.


Kültür-sanat ve iklim aktivizmi alanlarının şirketler tarafından zapturapt altına alınması, siyasetle kurdukları çıkar ilişkilerinin giderek giriftleştiği ve yozlaşmanın açıkça görünür olduğu bir dönemde daha da kritik hale geliyor. Eski siyasetçiler şirketlerin yönetim kurullarına katılıyor. Şirket çıkarları, sivil toplumu ve kültürü birer pazarlama fırsatına dönüştürüyor. Aktivistler, sivil toplum çalışanları, bağımsız sanatçılar ve gazeteciler ise influencer olmaya itiliyor; devletlerin ve ticari çıkarların güdümüne girmiş dijital platformlara giderek daha bağımlı hale geliyor.

Yazının başında da belirttiğim üzere bu yılki COP’un ana gündemi adil geçiş. Ne var ki, şirketlerin bir süredir adalet kavramını da yeniden tanımlamaya göz diktiğini, toplumun adalet terazisinde söz sahibi olmaya çalıştığını görüyoruz. Şirketlerin hamiliğinde, sistemin içinden “dünyayı değiştirme” umudu aşılayan girişimciler tabloyu bulandırmasın. Burada susturulmaya çalışılan gerçek açık: Zenginlik yeniden dağıtılmadan hiçbir geçiş adil olamaz. İklim adaleti, sosyal adaletten ayrı düşünülemez. İklim mücadelesi, dolar milyarderlerinin nüfuzuna ve otoriterleşmeye karşı mücadeleyle aynı yerde düğümleniyor. Sadece düzenden ibaret ve itirazdan mahrum bırakılan bir ortamda, Hasankeyf’i kurtarmaya yetmeyen “Uyan” şarkısının mesajının gezegen için farklı bir sonuç vermesini nasıl umabiliriz? Belki de hep bir ağızdan sisteme karşı gürültü çıkarma vakti gelmiştir. 


Aslında Tarkan’ın şarkı uyarlaması fikri isabetli, fakat farklı bir şarkı seçilebilirmiş. Mesela kirleticilere hep birlikte şöyle diyemez miydik?


“Hadi yeter artık fena bunaldıkDüş babam artık düş yakamızdan”


 ¹ “Koç Holding, İklim Kriziyle Mücadele Yolunda ve 2050 Karbon Nötr Hedefine Yönelik ‘Karbon Dönüşüm Programı’nı Başlattı,” koc.com.tr, 7 Ekim 2021: https://www.koc.com.tr/medya-merkezi/haberler/2021/koc-holding-karbon-donusum-programini-baslatti 


² “COP31 İş Forumu'na katılan Ali Koç'tan yenilenebilir enerji vurgusu”, aa.com.tr, 23 Eylül 2026: https://www.aa.com.tr/tr/isdunyasi/holding/cop31-is-forumuna-katilan-ali-koctan-yenilenebilir-enerji-vurgusu/704593 


³ Turkish giant sponsoring COP31 cut climate goals then cashed in on oil boom”, climatechangenews.com, 21 Ekim 2026: https://www.climatechangenews.com/2026/10/21/turkish-giant-sponsoring-cop31-cut-climate-goals-then-cashed-in-on-oil-boom/ 



⁵ Güler Sabancı, “Bir Üniversite Var Ederken…”, Everest Yayınları, 2020, s.87-89



⁷ Bkz. “Show of Hands: Bir dinleme pedagojisi”, https://www.vaveyla.tr/post/show-of-hands-bir-dinleme-pedagojisi 


 ⁸ “Global warming will breach 1.5°C – but deep, fast cuts can still bring it back”, UN News, 21 Ekim 2026, https://news.un.org/en/story/2026/10/1168634 







bottom of page