Yapay Zekâ Çağında Aura: Scorpions’ın Hatırlattıkları

1965’te kurulan bir grup… Yaklaşık 5 bin konser, 80'den fazla ülke. Altmış yılı aşan bir sahne hayatı...

Geçtiğimiz günlerde, eski adıyla BJK İnönü (şimdi adıyla Tüpraş) Stadyumu'nda yalnızca başarılı bir konser izlemedik; altmış yıllık emeğin sahnedeki karşılığını izledik. Klaus Meine'nin sesi, Rudolf Schenker ile Matthias Jabs'ın gitarları, Mikkey Dee'nin davulu… Bunların her biri teknik yeterliliğin ötesinde bir şey anlatıyordu. Işık tasarımı, sahne rejisi, şarkılar arasındaki akış, seyirciyle kurdukları iletişim… Hiçbir an rastlantısal değildi. Her hareket, binlerce konserin ve on binlerce saatin birikimini taşıyordu. Konser boyunca hissedilen şey yalnızca iyi çalınan şarkılar değildi. Aynı repertuvar milyonlarca kez dinlenmişti; videoları defalarca izlenmiş, kayıtları sayısız platformda dolaşıma girmişti. Buna rağmen on binlerce insanın o akşam aynı stadyumda toplanmasının sebebi yalnızca müziği yeniden dinlemek değildi. İnsanlar, yalnızca o geceye ait olacak bir karşılaşmanın parçası olmak için oradaydı.

Akıllara gelen ilk soru muhtemelen şuydu: "Bu yaşta bunu nasıl yapabiliyorlar?". Fakat doğru soru şu olmalı: “Altmış yıl boyunca aynı işi tutkuyla yapan insanlar, başka nasıl yapabilirdi?” Sahnedeki performanslar, yaşlarına rağmen sergilenen şaşırtıcı bir başarıdan çok, bir ömrü aynı sanata adamış olmanın doğal sonucuydu. Bugün 'deneyim' kelimesi en çok özgeçmişlerde karşımıza çıkıyor. Yanına birkaç tarih yazılıyor, birkaç şirket ekleniyor ve mesele kapanıyor. Oysa deneyim, geçirilen zaman değil, o zamanın insanı dönüştürme biçimidir. Scorpions’ın İstanbul sahnesinde alkışlanan tam da buydu.

Walter Benjamin, ‘Mekanik Yeniden Üretim Çağında Sanat Eseri’ adlı denemesinde, sanat eserinin teknik olarak yeniden üretilebilir hale gelmesiyle birlikte ‘aura’nın dönüşüme uğradığını savunur. Benjamin'in ‘aura’ kavramı, sanat eserinin tekilliğini, özgün varlığını ve belirli bir zaman-mekâna bağlı oluşundan kaynaklanan benzersizliğini ifade eder. Benjamin'e göre bir sanat eserini eşsiz kılan yalnızca ne anlattığı ya da nasıl göründüğü değildir. Onu benzersiz yapan, belirli bir yerde ve belirli bir anda bulunmasıdır. Denemede bunu sanat eserinin "burada ve şimdi" varlığı olarak tarif eder. Fotoğraf ya da plak, eseri milyonlarca kişiye ulaştırabilir; ancak o özgün karşılaşmayı olduğu gibi taşıyamaz. O dönemde yeniden üretim daha çok fotoğraf, sinema, radyo ve plak üzerinden ilerliyordu. Bugün ise yapay zekâ yalnızca sanat eserini değil, sanatçının sesini, yorumunu ve hatta hiç var olmamış performanslarını bile üretebilecek bir noktaya ulaştı. İşte bu yüzden, 1965'te kurulmuş bir rock grubunun hâlâ on binlerce insanı aynı stadyumda buluşturabilmesi yalnızca müzikal bir başarı olarak okunmamalı. Bu, dijital çağın bütün çoğaltma imkânlarına rağmen bazı deneyimlerin hâlâ yalnızca yaşanarak var olabildiğini gösteriyor. Benjamin'in mekanik yeniden üretim üzerine geliştirdiği tartışma, yapay zekânın çağında yeniden okunmayı hak ediyor. Belki de bugün ‘aura’yı yalnızca sanat eserinde değil, deneyimin kendisinde aramak gerekiyor. Çünkü teknolojinin çoğaltabildiği şey içerik, deneyim değil.

Spotify'da kulaklığınızdan dinlediğiniz ‘Wind of Change’ ile bir stadyumda on binlerce insanın aynı anda söylediği ‘Wind of Change’ teknik olarak aynı eser ama estetik, duygusal ve toplumsal olarak aynı deneyim değil. Konserde, şarkının ilk ıslığıyla birlikte binlerce kişi daha ilk notadan itibaren eşlik etmeye başladı. "Take me to the magic of the moment..." sözleri yükseldiğinde artık sahnede yalnızca Scorpions söylemiyordu; stadyum tek bir ses hâline gelmişti. Eser aynıydı evet ama o performans yalnızca o geceye, o kalabalığa ve o ana aitti. Benjamin'in sözünü ettiği "burada ve şimdi" duygusu belki de en görünür hâliyle tam bu anda ortaya çıkıyordu.

Bekleyişten, kalabalığın nefesinden, aynı anda yükselen binlerce sesten ve o gecenin bir daha asla aynı şekilde yaşanamayacak olmasından doğan konser ‘aura’sı, Scorpions’ın sahne ustalığıyla birleşince unutulmaz bir deneyime dönüştü. Konser bittikten sonra aynı şarkıları tekrar dinlemek, videolarını izlemek hatta profesyonel çekimlerini seyretmek mümkündü. Ancak hiçbir kayıt, konser başlamadan birkaç dakika önce stadyumda hissedilen beklentiyi, ilk notayla birlikte yükselen coşkuyu ya da binlerce yabancının aynı şarkıyı aynı anda söylemesiyle oluşan ortak duyguyu yeniden üretemez. Tam da bu yüzden canlı konser, teknolojinin yeniden ürettiği bir içerikten çok daha fazlasıdır. İstanbul konserini değerli kılan da tam olarak buydu.

Klaus Meine'nin sesi, 1984'teki ‘Love at First Sting’ dönemindeki tınısını doğal olarak

taşımıyordu. Ancak bu, performansın eksikliği değil, zamanın sahnedeki görünürlüğüydü. Sahne hâkimiyeti, grubun müzikal disiplini, ışık tasarımı, sahne rejisi ve seyirciyle kurduğu ilişki, yılların biriktirdiği ustalığın hâlâ ne kadar canlı olduğunu gösteriyordu. Belki de seyirciyi etkileyen şey kusursuzluk değildi. Aksine, altmış yılın izlerini taşıyan bir grubun hâlâ aynı tutkuyla sahnede olmasıydı.

Dijital kültür kusursuzluğu vaat eder. Canlı performans ise faniliği görünür kılar. Belki de bugün canlı müziğin en büyük gücü burada yatıyor. Yapay zekâ yeni şarkılar yazabilir, bir sanatçının sesini neredeyse ayırt edilemeyecek ölçüde taklit edebilir, hatta hiç var olmamış sanatçı kimlikleri de oluşturabilir ama altmış yıllık bir grubun sahneye taşıdığı zamanı üretemez. Çünkü zaman, algoritmaların hesaplayabildiği bir veri değil, yalnızca yaşanabilen bir deneyimdir.

Belki de Benjamin'in neredeyse bir asır önce tartışmaya açtığı ‘aura’, dijital çağda kaybolmadı, sadece yer değiştirdi. Artık plakta ya da tabloda değil, aynı anda aynı şarkıyı söyleyen binlerce insanın arasında, yalnızca o geceye ait olan birkaç saatin içinde yaşamaya devam ediyor. Bir konseri unutulmaz yapan şey, müziğin kendisinden çok, aynı anda aynı deneyime tanıklık eden insanların oluşturduğu o geçici topluluktur, belki de… Konser biter, kalabalık dağılır, kayıtlar internete yüklenir; ama o birkaç saat boyunca kurulan ortak deneyim geride yalnızca orada bulunanların hafızasında yaşamaya devam eder. İşte tam da bu yüzden, yapay zekânın üretimi hızlandırdığı bir çağda en kıymetli şey teknoloji değil; insan ömrüyle inşa edilen ustalık.